Zagrożenie życia lub zdrowia? Dzwoń 112

Kryzys psychiczny, całodobowo: 800 70 2222

Praktyczny przewodnik dla świadków

Jakreagować, gdy widzisz kogoś w potrzebie?

Pierwsza pomoc emocjonalna i bezpieczne reagowanie - w realu i w sieci. Dla każdego, kto chce przestać odwracać wzrok.

Zacznij czytać Karta szybkiego reagowania

Spis treści

01O tym przewodniku 02Dlaczego Twoja reakcja ma znaczenie 03Zasada 4Z - szkielet reagowania 04Pierwsza pomoc emocjonalna - pięć kroków 05Po czym poznać, że ktoś może być w kryzysie 06Co mówić - i czego nie mówić 07Czego unikać 08Pięć sposobów bezpiecznego reagowania na przemoc i hejt 09Przykład: przystanek autobusowy - wyzwiska 10Reagowanie w sieci 11Przykład: internet - fala hejtu 12Kiedy i jak skierować do profesjonalnej pomocy 13Zadbaj też o siebie 14Karta szybkiego reagowania 15Telefony i adresy pomocowe 16Kiedy dzwonić pod 112, a kiedy korzystać z telefonu wsparcia?17Bibliografia i źródła

O tym przewodniku

Większość z nas chce pomóc, gdy widzi drugiego człowieka w trudnej sytuacji - i jednocześnie nie wie, jak to zrobić, boi się, że zaszkodzi, albo czeka, aż zareaguje ktoś inny. To naturalne. Reagowania można się jednak nauczyć, a nawet drobny gest bywa przełomowy.

Ten przewodnik pokazuje, jak udzielić pierwszej pomocy emocjonalnej i jak bezpiecznie zareagować, gdy widzisz kogoś w kryzysie - w realu i w sieci. Nie musisz być psychologiem. Twoja obecność, spokój i kilka właściwych słów potrafią ustabilizować drugą osobę i otworzyć jej drogę do pomocy.

„Trauma nie jest Twoją winą, ale zdrowienie jest Twoją odpowiedzialnością.”

- Peter Levine

Dlaczego Twoja reakcja ma znaczenie

Im więcej osób jest świadkami zdarzenia, tym mniejsza szansa, że ktokolwiek zareaguje - to tzw. efekt widza. Odpowiedzialność „rozprasza się” w tłumie („ktoś inny pomoże”), a brak reakcji innych bierzemy za sygnał, że nic się nie dzieje. Świadomość tego mechanizmu jest pierwszym krokiem do jego przełamania.

Reagowanie naprawdę działa. W randomizowanej ewaluacji programu aktywnego świadka Green Dot w 26 szkołach średnich (zespół prof. A. Coker, University of Kentucky) odnotowano ok. 40% niższą łączną liczbę aktów przemocy i ponad 50% niższe sprawstwo przemocy seksualnej niż w szkołach bez programu.

Nie chodzi o bohaterstwo, lecz o to, by nie odwracać wzroku.

ok. 40%niższa łączna liczba aktów przemocy w szkołach z programem aktywnego świadka

ponad 50%niższe sprawstwo przemocy seksualnej niż w szkołach bez programu

Źródło: Coker A. L. i wsp., RCT programu Green Dot, 26 szkół średnich w Kentucky.

Zasada 4Z - szkielet reagowania

Zauważyć

Zwróć uwagę na zmiany w zachowaniu i sygnały, że ktoś sobie nie radzi. Samo dostrzeżenie drugiego człowieka już go nie zostawia samego.

Zapytać

Zapytaj wprost i spokojnie: „Widzę, że coś się dzieje. Jak się czujesz?”. Pytanie nie pogłębia kryzysu - daje sygnał, że ktoś jest obok.

Zaakceptować

Przyjmij emocje drugiej osoby bez oceniania, poprawiania i unieważniania. Nie musisz rozwiązać problemu - wystarczy, że nie zostawiasz z nim samej osoby.

Zareagować

Zostań, wysłuchaj, pomóż znaleźć wsparcie. W razie zagrożenia życia lub zdrowia wezwij pomoc (112) i nie odchodź, dopóki sytuacja nie jest bezpieczna.

Pierwsza pomoc emocjonalna - pięć kroków

Pierwsza pomoc emocjonalna to wsparcie udzielane osobie w kryzysie - tak jak pierwsza pomoc medyczna przy urazie ciała. Jej celem jest ustabilizowanie emocji, poczucie bezpieczeństwa i kontroli oraz wskazanie drogi do dalszego wsparcia.

1
Dostrzeżenie
Zauważ niepokojące sygnały w zachowaniu i oceń sytuację.
2
Bezpieczeństwo
Zadbaj o spokojną, bezpieczną przestrzeń i podstawowe potrzeby (woda, ciepło, cisza).
3
Wysłuchanie
Zaproś do rozmowy i słuchaj z empatią, bez oceniania i natarczywych rad. Nie unieważniaj uczuć.
4
Zasoby
Pomóż rozpoznać mocne strony osoby oraz jej źródła wsparcia (bliscy, instytucje).
5
Skierowanie
W razie potrzeby wskaż profesjonalną pomoc - psychologa, telefon zaufania, służby.

Po czym poznać, że ktoś może być w kryzysie

wycofanie, izolowanie się, zrywanie kontaktów
nagłe zmiany nastroju, drażliwość, wybuchy złości lub płaczu
zmęczenie, problemy ze snem (bezsenność lub nadmierna senność)
mówienie o beznadziei, braku sensu, byciu ciężarem dla innych
rozdawanie cennych rzeczy, „żegnanie się”, porządkowanie spraw
w sieci: pożegnalne lub niepokojące wpisy, znikanie, autoagresywne treści
zaniedbanie siebie, sięganie po alkohol lub inne używki

Pojedynczy sygnał nie musi nic oznaczać, ale ich nasilenie lub nagła zmiana to powód, by zapytać i być obok. Lepiej zapytać niepotrzebnie niż przeoczyć.

Co mówić - i czego nie mówić

Dobór słów potrafi pomóc albo zranić. Poniżej typowe reakcje, które zamykają rozmowę, i ich wspierające odpowiedniki (za materiałami Anny Zielenkiewicz).

ZAMIAST

POWIEDZ

„Uspokój się, weź się w garść, poradzisz sobie.”

„Przykro mi, że przez to przechodzisz. Czy jest coś, co mogę dla Ciebie zrobić?”

„Czemu Ty się tym tak przejmujesz? Nic wielkiego się nie stało.”

„Chciałabym lepiej zrozumieć to, przez co przechodzisz. Możesz powiedzieć o tym coś więcej?”

„Inni mają gorzej.”

„Widzę, ile emocji Cię to kosztuje i jak bardzo się starasz przez to przejść.”

„Wiem, co czujesz.”

„Kiedyś doświadczyłam podobnej sytuacji - jeśli będziesz chciał o tym porozmawiać, jestem.”

„A Ty znowu smęcisz… Przestań obarczać innych swoimi problemami.”

„Pamiętaj, że jeśli będziesz potrzebował, jestem tutaj. Chętnie Cię wysłucham.”

Czego unikać

unieważniania uczuć („nie przesadzaj”, „nie ma o czym mówić”),
natarczywych rad i gotowych rozwiązań, zanim wysłuchasz,
porównań („inni mają gorzej”) i pospiesznego pocieszania na siłę,
oceniania, pouczania i zmuszania do opowiadania o traumie,
obietnicy dochowania tajemnicy, gdy w grę wchodzi życie lub zdrowie,
przejmowania całej odpowiedzialności - Twoją rolą jest wsparcie i pomost do pomocy, nie terapia.

Pięć sposobów bezpiecznego reagowania na przemoc i hejt

Nie istnieje jeden właściwy scenariusz. Wybierz sposób, który w danej chwili jest dla Ciebie bezpieczny - możesz je łączyć. Te same zasady działają na ulicy i w sieci.

Najpierw bezpieczeństwo

Zanim zareagujesz, oceń bezpieczeństwo - swoje i osoby pokrzywdzonej. Nie wchodź między sprawcę a ofiarę, jeśli grozi to eskalacją. Reagowanie nie oznacza narażania się: gdy sytuacja jest niebezpieczna, najskuteczniejszą reakcją bywa wezwanie służb pod numer 112. Bierne, bezpieczne działanie (oddelegowanie, dokumentacja, wsparcie po fakcie) też jest reakcją.

Zareaguj wprost

Spokojnie nazwij sytuację: „To nie jest w porządku”, „Zostaw ją/jego w spokoju”. Stosuj tylko wtedy, gdy nie grozi to eskalacją wobec Ciebie lub osoby pokrzywdzonej.

Oddeleguj

Poproś o pomoc kogoś, kto ma wpływ lub przewagę: ochronę, kierowcę, przechodniów, nauczyciela, moderatora, administratora - a w razie zagrożenia służby (112).

Odwróć uwagę

Rozładuj napięcie bez konfrontacji ze sprawcą: zagadaj osobę pokrzywdzoną o coś neutralnego, zapytaj o godzinę, „pomyl” adres. Chodzi o przerwanie sytuacji.

Wróć po fakcie

Jeśli reakcja na miejscu jest niemożliwa, odezwij się później: „Widziałem, co się stało. Jak się czujesz?”. Wsparcie po zdarzeniu też ma ogromną wartość.

Udokumentuj

Gdy ktoś już bezpiecznie pomaga, zarejestruj zdarzenie. Nagranie przekaż osobie pokrzywdzonej lub służbom - nie publikuj go bez jej zgody.

Przykład

Przystanek autobusowy - wyzwiska

Czekasz na autobus. Dwóch nastolatków wyśmiewa chłopaka, popycha go i nagrywa telefonem. Wokół stoi kilka osób, ale nikt nie reaguje. Co możesz zrobić?

Oceń bezpieczeństwo - jeśli napastnicy są agresywni i istnieje ryzyko przemocy, nie wchodź między nich.
Oddeleguj - podejdź do innej osoby: „Pomóżmy temu chłopakowi. Czy może Pan zadzwonić po ochronę lub policję?”.
Odwróć uwagę - zagadaj pokrzywdzonego i odciągnij go od zdarzenia, np. „Przepraszam, czy ten autobus jedzie na Dworzec Centralny? Chodź, sprawdzimy rozkład”.
To często wystarcza - aby przerwać sytuację. Jeśli dochodzi do przemocy fizycznej lub zagrożenia życia - zadzwoń pod 112.

Reagowanie w sieci

Wesprzyj osobę atakowaną - publiczny komentarz wsparcia lub prywatna wiadomość pokazują, że nie jest sama.
Nie wdawaj się w wymianę ciosów ze sprawcą - zgłaszaj naruszenia administratorom.
Rób zrzuty ekranu - mogą być przydatne jako dowód w zgłoszeniu do administratora, szkoły, pracodawcy lub służb.
Gdy widzisz wpis sygnalizujący myśli samobójcze lub zagrożenie życia, potraktuj go poważnie: nawiąż kontakt, zachęć do telefonu pomocowego, a w razie realnego zagrożenia powiadom służby lub osobę dorosłą. Nie obiecuj dochowania tajemnicy, jeśli obawiasz się o czyjeś życie.
Nie powielaj hejtu - nie udostępniaj i nie lajkuj obraźliwych treści.

Przykład

Internet - fala hejtu

Pod zdjęciem koleżanki pojawiają się dziesiątki obraźliwych komentarzy. Co możesz zrobić?

Zareaguj wprost napisz komentarz: „To, co się tutaj dzieje, nie jest w porządku”.
Nie wdawaj się w długą kłótnię ze sprawcą, jeśli może to zwiększyć skalę ataku.
Wyślij prywatną wiadomość do osoby w potrzebie: „Widzę, co się dzieje. Jeśli chcesz pogadać, jestem”.
Zgłoś obraźliwe komentarze i treści administratorowi.
Zrób zrzuty ekranu - zachowaj jako potencjalny dowód.

Kiedy i jak skierować do profesjonalnej pomocy

Po trudnym, zagrażającym zdarzeniu u części osób (szacunkowo 10-20%) rozwija się zespół stresu pourazowego (PTSD). Im dłużej trwa, tym mniejsza szansa, że minie samoistnie - dlatego wczesne wsparcie i skierowanie do specjalisty mają znaczenie.

Dobra wiadomość: PTSD i kryzysy psychiczne skutecznie się leczy (m.in. terapia poznawczo-behawioralna, terapia ekspozycyjna, EMDR, w razie potrzeby farmakoterapia). Warto o tym mówić, bo wiara w skuteczność pomocy zwiększa szansę, że ktoś po nią sięgnie.

Świadek nie jest terapeutą. Twoja rola to pierwszy kontakt i pomost: wysłuchać, być obok i pomóc dotrzeć do wsparcia - telefonu zaufania, psychologa, lekarza lub służb.

Zadbaj też o siebie

Towarzyszenie komuś w cierpieniu obciąża. Po reakcji daj sobie czas, porozmawiaj z kimś zaufanym, a w razie potrzeby sam skorzystaj ze wsparcia. Pomaganie „z pustego naczynia” się nie uda - Twoje samopoczucie też się liczy.

Karta szybkiego reagowania

Wytnij, zapisz w telefonie albo powieś w widocznym miejscu.

1
Zauważ
Dostrzeż sygnały i nie odwracaj wzroku.
2
Oceń bezpieczeństwo
Czy mogę zareagować wprost? Jeśli nie - oddeleguj lub zadzwoń 112.
3
Zapytaj i wysłuchaj
„Widzę, że coś się dzieje. Jak się czujesz?” - bez oceniania.
4
Zaakceptuj emocje
Nie pocieszaj na siłę, nie unieważniaj, nie pouczaj.
5
Połącz z pomocą
Wskaż telefon zaufania lub służby; nie obiecuj tajemnicy, gdy zagrożone jest życie.
6
Zadbaj o siebie
Odreaguj, porozmawiaj z kimś zaufanym.

Telefony i adresy pomocowe

Na telefonie wystarczy dotknąć numeru, żeby od razu zadzwonić.

112Numer alarmowyw sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia 800 70 2222Centrum Wsparcia dla osób w kryzysie psychicznymcałodobowo, bezpłatnie (liniawsparcia.pl)116 123Telefon zaufania dla osób dorosłychw kryzysie emocjonalnym 116 111Telefon zaufania dla dzieci i młodzieżyFundacja Dajemy Dzieciom Siłę 800 100 100Telefon dla rodziców i nauczycielim.in. cyberprzemoc, agresja w szkole 800 120 002„Niebieska Linia”dla osób doświadczających przemocy w rodzinie 800 108 108Linia wsparcia po stracie bliskichFundacja Nagle Sami

Kiedy dzwonić pod 112, a kiedy korzystać z telefonu wsparcia?

112

Wybierz 112, gdy istnieje bezpośrednie zagrożenie życia, zdrowia lub bezpieczeństwa i potrzebna jest szybka interwencja służb ratunkowych - pogotowia, policji lub straży pożarnej.

Jeśli nie masz pewności, czy ktoś jest bezpieczny przez najbliższe minuty lub godziny - dzwoń pod 112.

Telefon wsparcia

Korzystaj z telefonów wsparcia, gdy osoba przeżywa kryzys emocjonalny lub doświadcza silnego cierpienia, ale nie ma oznak, że zagrożenie jest natychmiastowe.

Jeśli osoba jest bezpieczna, ale potrzebuje rozmowy lub wskazania pomocy - skorzystaj z telefonu wsparcia.

Twoja reakcja może być początkiem czyjegoś bezpieczeństwa.

Zauważ, zapytaj, połącz z pomocą.

Bibliografia i źródła

A. Materiały źródłowe

AZ - Materiały Anny Zielenkiewicz (PTSD i pierwsza pomoc emocjonalna). Źródło zasady 4Z, pięciu elementów pierwszej pomocy emocjonalnej, par „Zamiast / Powiedz” oraz danych o PTSD i metodach leczenia.
PM / OW - Rola mediów w promocji zdrowia psychicznego i w zapobieganiu samobójstwom. Poradnik dla pracowników mediów oraz Poradnik dla osób wypowiadających się w mediach. Ministerstwo Zdrowia, Warszawa 2018. Źródło sygnałów kryzysu, zasady „nie obiecuj tajemnicy, gdy zagrożone jest życie” i telefonów pomocowych.
NL - Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” IPZ - materiały o przemocy i bezpieczeństwie reagowania.

B. Wytyczne, badania i modele

World Health Organization, War Trauma Foundation, World Vision International (2011). Psychological First Aid: Guide for field workers. Geneva. Zasada działania: Patrz - Słuchaj - Łącz (Look - Listen - Link).
Latané B., Darley J. M. (1970). The Unresponsive Bystander: Why Doesn’t He Help? Efekt widza i rozproszenie odpowiedzialności.
Right To Be (dawniej Hollaback!) - model 5 reakcji aktywnego świadka: Zareaguj wprost, Oddeleguj, Odwróć uwagę, Wróć po fakcie, Udokumentuj (Direct, Delegate, Distract, Delay, Document).
Coker A. L. i wsp. (2015). Evaluation of the Green Dot Bystander Intervention to Reduce Interpersonal Violence Among College Students Across Three Campuses. Violence Against Women, 21(12), 1507-1527.
Coker A. L. i wsp. RCT Testing Bystander Effectiveness to Reduce Violence (program Green Dot, 26 szkół średnich w Kentucky, 73 044 ankiety). Dane: ok. 40% niższa łączna liczba aktów przemocy i ponad 50% niższe sprawstwo przemocy seksualnej w szkołach z programem względem kontrolnych (współczynniki częstości przemocy seksualnej 0,83 w roku 3 i 0,79 w roku 4). University of Kentucky.
Peter Levine - cytat otwierający, z materiałów Anny Zielenkiewicz.

Przewodnik opracowano na podstawie materiałów Anny Zielenkiewicz, materiałów Ministerstwa Zdrowia i „Niebieskiej Linii” oraz aktualnej wiedzy z psychologii społecznej i wytycznych pierwszej pomocy psychologicznej. Materiał edukacyjny - nie zastępuje kontaktu ze specjalistą.

Recenzja merytoryczna: dr Karolina Lewandowska.