- Zadaj sobie pytanie: czy ta treść jest tym, za co się podaje? Kto ją stworzył i po co?
- Zwróć uwagę, czy przypisuje całej grupie ludzi jakąś cechę. Pojedynczy przypadek nie mówi nic o wszystkich.
Poradnik dla uczniów, nauczycieli i rodziców
Skąd biorą się fake newsy, dlaczego im wierzymy i jak rozpoznać deepfake. Najważniejsza zasada: sprawdź, zanim ocenisz albo udostępnisz.
Poradnik Fundacji STOP Znieczulicy powstał na podstawie wiedzy i zagadnień poruszonych podczas wystąpień ekspertek NASK i Uniwersytetu Civitas w trakcie Ogólnopolskiego Tygodnia Edukacyjnego „STOP Znieczulicy: Wyloguj Obojętność”, 16 września 2026 roku. To praktyczny materiał dla wszystkich, którzy chcą lepiej rozpoznawać sytuacje wymagające reakcji i dowiedzieć się, jak bezpiecznie wspierać osoby doświadczające przemocy lub wykluczenia.
Fake news to celowo sfabrykowana wiadomość, która udaje prawdziwego newsa. Ma wywołać emocje i konkretną reakcję, często komuś przynosi też zysk.
To nie jest nowe zjawisko. Sensacyjne nagłówki działały już w prasie lat 20. XX wieku. Nowe jest tempo.
W dłuższej perspektywie dezinformacja prowadzi do znieczulicy społecznej, czyli stopniowej utraty wrażliwości na cierpienie i potrzeby innych.
Badanie „Dezinformacja oczami Polaków. Edycja 2024”
Na fake newsa może dać się nabrać każdy z nas. To nie kwestia inteligencji, tylko mechanizmów, które działają na każdego.
Aplikacje zarabiają na naszym czasie, a każda minuta przed ekranem to kolejna reklama. Algorytm nie ma poglądów, ma jeden cel: utrzymać nasz wzrok. Dlatego premiuje treści skrajne, które zatrzymują palec i prowokują do komentarza, a spokojne, rzetelne posty przewijamy w ułamku sekundy.
Najczęściej nie z anonimowego konta, tylko od kogoś, komu ufamy. Około połowy Polaków dostało fake newsa bezpośrednio od konkretnej osoby.
W mniejszych miejscowościach głównym źródłem są rozmowy twarzą w twarz. Zaufanie do bliskich ma tu duże znaczenie.
Źródło: raport „Dezinformacja oczami Polaków. Edycja 2024”.
Zdrowie i jedzenie, energia i klimat, nowe technologie, polityka. Przykłady przekonań z badania:
Osoby, które wiedzą, że dezinformacja istnieje. Świadomości można się nauczyć w każdym wieku, dlatego właśnie od niej zaczyna się ochrona.
Fałszywa informacja nie zostaje w sieci. Krok po kroku zmienia to, jak traktujemy prawdziwych ludzi.
Fake news przykleja całej grupie „łatkę”: migrantom, mniejszościom, osobom neuroatypowym, osobom w kryzysie psychicznym, subkulturom. Z czasem łatka zastępuje człowieka. Ktoś, kto wciąż słyszy, że jest „gorszy” albo „dziwny”, może zacząć w to wierzyć. Często wystarczy jeden incydent opisany z fałszywym kontekstem, żeby zbudować negatywny obraz całej społeczności.
Zorganizowane kampanie dezinformacyjne nie muszą nikogo do niczego przekonywać. Często chodzi o to, żebyśmy przestali wierzyć w cokolwiek i uznali, że „wszyscy kłamią”. Zalew hejtu zniechęca świadków do reakcji i wtedy wygrywa obojętność.
Deepfake to wygenerowane lub przerobione przez sztuczną inteligencję zdjęcie, nagranie albo film, które wygląda na prawdziwe. Ufamy temu, co widzimy i słyszymy, bardziej niż tekstowi, i to właśnie wykorzystują oszuści.
Gdy ktoś bliski prosi o pieniądze albo kod, zadzwoń do niego na znany Ci numer albo zapytaj o coś, co wiecie tylko Wy.
Część „ekspertów” i influencerów, których nastolatki spotykają w sieci, w ogóle nie istnieje. To postaci wygenerowane przez AI, które sprzedają „cudowne” leki, namawiają do inwestycji albo szerzą propagandę.
Zagrożenia: utrata pieniędzy i danych, utrata zdrowia przez fałszywe porady medyczne, manipulacja i radykalizacja.
Najważniejsza zasada
Sprawdź, zanim ocenisz albo udostępnisz.
Gdzie zgłaszać dezinformację
www.zglos-dezinformacje.nask.plNie musisz radzić sobie z tym w pojedynkę. To, że ktoś wykorzystał Twój wizerunek lub głos bez Twojej zgody, nie jest Twoją winą. Jeśli widzisz, że ktoś inny doświadcza takiej sytuacji, możesz pomóc mu bezpiecznie zareagować.
Gdy widzisz, że ktoś pada ofiarą deepfake’a, nękania lub innego rodzaju przemocy w sieci, nie udostępniaj materiału dalej. Zgłoś go, a osobie, której dotyczy, daj znać, że nie jest sama. Jeśli możesz, pomóż jej znaleźć bezpieczne wsparcie.
Zauważ, zatrzymaj się przy emocjach, sprawdź. Jedna przemyślana reakcja ogranicza zasięg fałszu i pokazuje osobie atakowanej, że ktoś stoi po jej stronie.
Poradnik opracowała Fundacja STOP Znieczulicy na podstawie wystąpień z 16 września 2026:
Materiał edukacyjny Fundacji STOP Znieczulicy. Nie zastępuje kontaktu ze specjalistą ani porady prawnej.
Poradnik dla uczniów, nauczycieli i rodziców
Skąd biorą się fake newsy, dlaczego im wierzymy i jak rozpoznać deepfake. Najważniejsza zasada: sprawdź, zanim ocenisz albo udostępnisz.
Poradnik Fundacji STOP Znieczulicy powstał na podstawie wiedzy i zagadnień poruszonych podczas wystąpień ekspertek NASK i Uniwersytetu Civitas w trakcie Ogólnopolskiego Tygodnia Edukacyjnego „STOP Znieczulicy: Wyloguj Obojętność”, 16 września 2026 roku. To praktyczny materiał dla wszystkich, którzy chcą lepiej rozpoznawać sytuacje wymagające reakcji i dowiedzieć się, jak bezpiecznie wspierać osoby doświadczające przemocy lub wykluczenia.
Fake news to celowo sfabrykowana wiadomość, która udaje prawdziwego newsa. Ma wywołać emocje i konkretną reakcję, często komuś przynosi też zysk.
To nie jest nowe zjawisko. Sensacyjne nagłówki działały już w prasie lat 20. XX wieku. Nowe jest tempo.
W dłuższej perspektywie dezinformacja prowadzi do znieczulicy społecznej, czyli stopniowej utraty wrażliwości na cierpienie i potrzeby innych.
Badanie „Dezinformacja oczami Polaków. Edycja 2024”
Na fake newsa może dać się nabrać każdy z nas. To nie kwestia inteligencji, tylko mechanizmów, które działają na każdego.
Aplikacje zarabiają na naszym czasie, a każda minuta przed ekranem to kolejna reklama. Algorytm nie ma poglądów, ma jeden cel: utrzymać nasz wzrok. Dlatego premiuje treści skrajne, które zatrzymują palec i prowokują do komentarza, a spokojne, rzetelne posty przewijamy w ułamku sekundy.
Najczęściej nie z anonimowego konta, tylko od kogoś, komu ufamy. Około połowy Polaków dostało fake newsa bezpośrednio od konkretnej osoby.
W mniejszych miejscowościach głównym źródłem są rozmowy twarzą w twarz. Zaufanie do bliskich ma tu duże znaczenie.
Źródło: raport „Dezinformacja oczami Polaków. Edycja 2024”.
Zdrowie i jedzenie, energia i klimat, nowe technologie, polityka. Przykłady przekonań z badania:
Osoby, które wiedzą, że dezinformacja istnieje. Świadomości można się nauczyć w każdym wieku, dlatego właśnie od niej zaczyna się ochrona.
Fałszywa informacja nie zostaje w sieci. Krok po kroku zmienia to, jak traktujemy prawdziwych ludzi.
Fake news przykleja całej grupie „łatkę”: migrantom, mniejszościom, osobom neuroatypowym, osobom w kryzysie psychicznym, subkulturom. Z czasem łatka zastępuje człowieka. Ktoś, kto wciąż słyszy, że jest „gorszy” albo „dziwny”, może zacząć w to wierzyć. Często wystarczy jeden incydent opisany z fałszywym kontekstem, żeby zbudować negatywny obraz całej społeczności.
Zorganizowane kampanie dezinformacyjne nie muszą nikogo do niczego przekonywać. Często chodzi o to, żebyśmy przestali wierzyć w cokolwiek i uznali, że „wszyscy kłamią”. Zalew hejtu zniechęca świadków do reakcji i wtedy wygrywa obojętność.
Deepfake to wygenerowane lub przerobione przez sztuczną inteligencję zdjęcie, nagranie albo film, które wygląda na prawdziwe. Ufamy temu, co widzimy i słyszymy, bardziej niż tekstowi, i to właśnie wykorzystują oszuści.
Gdy ktoś bliski prosi o pieniądze albo kod, zadzwoń do niego na znany Ci numer albo zapytaj o coś, co wiecie tylko Wy.
Część „ekspertów” i influencerów, których nastolatki spotykają w sieci, w ogóle nie istnieje. To postaci wygenerowane przez AI, które sprzedają „cudowne” leki, namawiają do inwestycji albo szerzą propagandę.
Zagrożenia: utrata pieniędzy i danych, utrata zdrowia przez fałszywe porady medyczne, manipulacja i radykalizacja.
Najważniejsza zasada
Sprawdź, zanim ocenisz albo udostępnisz.
Gdzie zgłaszać dezinformację
www.zglos-dezinformacje.nask.plNie musisz radzić sobie z tym w pojedynkę. To, że ktoś wykorzystał Twój wizerunek lub głos bez Twojej zgody, nie jest Twoją winą. Jeśli widzisz, że ktoś inny doświadcza takiej sytuacji, możesz pomóc mu bezpiecznie zareagować.
Gdy widzisz, że ktoś pada ofiarą deepfake’a, nękania lub innego rodzaju przemocy w sieci, nie udostępniaj materiału dalej. Zgłoś go, a osobie, której dotyczy, daj znać, że nie jest sama. Jeśli możesz, pomóż jej znaleźć bezpieczne wsparcie.
Zauważ, zatrzymaj się przy emocjach, sprawdź. Jedna przemyślana reakcja ogranicza zasięg fałszu i pokazuje osobie atakowanej, że ktoś stoi po jej stronie.
Poradnik opracowała Fundacja STOP Znieczulicy na podstawie wystąpień z 16 września 2026:
Materiał edukacyjny Fundacji STOP Znieczulicy. Nie zastępuje kontaktu ze specjalistą ani porady prawnej.