Fundacja STOP Znieczulicy

W nagłym zagrożeniu: dzwoń 112

Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży: 116 111

Poradnik dla uczniów, nauczycieli i rodziców

Jaknie dać się dezinformacji?

Skąd biorą się fake newsy, dlaczego im wierzymy i jak rozpoznać deepfake. Najważniejsza zasada: sprawdź, zanim ocenisz albo udostępnisz.

Zacznij czytać Co zrobić
Ilustracja: osoba z telefonem otoczona dymkami z wiadomościami

Spis treści

01Czym jest dezinformacja02Dlaczego wierzymy w fałszywe przekazy03Skąd do nas trafia dezinformacja04Od fake newsa do wykluczenia05Deepfake i klonowanie głosu06Fałszywi eksperci i AI influencerzy07Co zrobić: Widzę · Czuję · Reaguję08Gdy stajesz się ofiarą lub świadkiem09Autorki i źródła

Poradnik Fundacji STOP Znieczulicy powstał na podstawie wiedzy i zagadnień poruszonych podczas wystąpień ekspertek NASK i Uniwersytetu Civitas w trakcie Ogólnopolskiego Tygodnia Edukacyjnego „STOP Znieczulicy: Wyloguj Obojętność”, 16 września 2026 roku. To praktyczny materiał dla wszystkich, którzy chcą lepiej rozpoznawać sytuacje wymagające reakcji i dowiedzieć się, jak bezpiecznie wspierać osoby doświadczające przemocy lub wykluczenia.

Czym jest dezinformacja

Fake news to celowo sfabrykowana wiadomość, która udaje prawdziwego newsa. Ma wywołać emocje i konkretną reakcję, często komuś przynosi też zysk.

To nie jest nowe zjawisko. Sensacyjne nagłówki działały już w prasie lat 20. XX wieku. Nowe jest tempo.

6 razyszybciej niż prawda rozchodzą się w mediach społecznościowych fałszywe doniesienia - według badań MIT.

W dłuższej perspektywie dezinformacja prowadzi do znieczulicy społecznej, czyli stopniowej utraty wrażliwości na cierpienie i potrzeby innych.

Rzetelna informacja
Dezinformacja
Na czym się opiera
na sprawdzalnych faktach, z wielu źródeł
na sensacji i emocjach
Po co powstaje
żeby przekazać prawdę i wyjaśnić
żeby wywołać reakcję albo osiągnąć zysk
Co robi z odbiorcą
informuje bez skrajnych emocji
budzi strach, złość, oburzenie

Badanie „Dezinformacja oczami Polaków. Edycja 2024”

91%badanych uwierzyło w co najmniej jedną fałszywą informację
ponad 50%przyznaje, że trudno im odróżnić prawdę od fałszu
prawie 80%zetknęło się z jakąś formą fałszywego przekazu

Dlaczego wierzymy w fałszywe przekazy

Na fake newsa może dać się nabrać każdy z nas. To nie kwestia inteligencji, tylko mechanizmów, które działają na każdego.

  • Siła emocji. Treści budzące strach i oburzenie rozchodzą się szybciej niż spokojne fakty.
  • Efekt potwierdzenia. Chętniej wierzymy w to, co pasuje do naszych przekonań.
  • Bańki informacyjne. Algorytm podsuwa nam treści, z którymi się zgadzamy. Dwie osoby wpisujące to samo hasło widzą inne wyniki.
  • Złudzenie większości. „Skoro wszyscy na moim profilu tak mówią, to musi być prawda.”
  • Brak czasu. Zwykle czytamy tylko nagłówek i nie sprawdzamy źródła.
Ilustracja: zmartwiona osoba przy laptopie, wokół niej dymki ze znakiem zapytania i splątaną linią

Dlaczego algorytm lubi oburzenie

Aplikacje zarabiają na naszym czasie, a każda minuta przed ekranem to kolejna reklama. Algorytm nie ma poglądów, ma jeden cel: utrzymać nasz wzrok. Dlatego premiuje treści skrajne, które zatrzymują palec i prowokują do komentarza, a spokojne, rzetelne posty przewijamy w ułamku sekundy.

Skąd do nas trafia dezinformacja

Najczęściej nie z anonimowego konta, tylko od kogoś, komu ufamy. Około połowy Polaków dostało fake newsa bezpośrednio od konkretnej osoby.

W mniejszych miejscowościach głównym źródłem są rozmowy twarzą w twarz. Zaufanie do bliskich ma tu duże znaczenie.

Ilustracja: osoba z telefonem w tłumie, obok przekreślony symbol udostępniania

Ile osób dostało fałszywą informację tą drogą

Rozmowa z rodziną lub znajomymi57%
Osoby w mediach społecznościowych49%
Link wysłany w komunikatorzeokoło 25%

Źródło: raport „Dezinformacja oczami Polaków. Edycja 2024”.

Na czym dezinformacja żeruje najczęściej

Zdrowie i jedzenie, energia i klimat, nowe technologie, polityka. Przykłady przekonań z badania:

  • 65% uważa, że producenci ukrywają informacje o szkodliwych składnikach żywności,
  • 58% uważa rośliny modyfikowane genetycznie za toksyczne,
  • około połowa sądzi, że samochody elektryczne zapalają się częściej niż spalinowe,
  • mniej więcej co trzecia osoba wierzy, że sztuczna inteligencja służy do kontrolowania obywateli.

Kto jest mniej podatny?

Osoby, które wiedzą, że dezinformacja istnieje. Świadomości można się nauczyć w każdym wieku, dlatego właśnie od niej zaczyna się ochrona.

Od fake newsa do wykluczenia

Fałszywa informacja nie zostaje w sieci. Krok po kroku zmienia to, jak traktujemy prawdziwych ludzi.

Jak fake news się rozchodzi

  1. 1Fabrykacja: ktoś tworzy treść od zera albo przerabia zdjęcie, film czy nagranie, często wyrywa je z kontekstu.
  2. 2Dystrybucja: treść trafia do mediów społecznościowych, często przez boty i fałszywe konta, które oszukują algorytm, że to „ważny trend”.
  3. 3Efekt kuli śnieżnej: zwykli użytkownicy udostępniają ją pod wpływem emocji.
  4. 4Skutki: zmiana postaw, polaryzacja, napięcia między grupami.
Ilustracja: osoba patrzy na telefon z wiralowym postem, wokół reakcje i udostępnienia

Jak fałszywa informacja zamienia się w uprzedzenie

fake newsetykietastereotypuprzedzeniewykluczenie

Fake news przykleja całej grupie „łatkę”: migrantom, mniejszościom, osobom neuroatypowym, osobom w kryzysie psychicznym, subkulturom. Z czasem łatka zastępuje człowieka. Ktoś, kto wciąż słyszy, że jest „gorszy” albo „dziwny”, może zacząć w to wierzyć. Często wystarczy jeden incydent opisany z fałszywym kontekstem, żeby zbudować negatywny obraz całej społeczności.

Ilustracja: osoba obserwuje, jak w tłumie ktoś zaczepia przestraszoną dziewczynę

Cel często nie jest oczywisty

Zorganizowane kampanie dezinformacyjne nie muszą nikogo do niczego przekonywać. Często chodzi o to, żebyśmy przestali wierzyć w cokolwiek i uznali, że „wszyscy kłamią”. Zalew hejtu zniechęca świadków do reakcji i wtedy wygrywa obojętność.

Deepfake i klonowanie głosu

Deepfake to wygenerowane lub przerobione przez sztuczną inteligencję zdjęcie, nagranie albo film, które wygląda na prawdziwe. Ufamy temu, co widzimy i słyszymy, bardziej niż tekstowi, i to właśnie wykorzystują oszuści.

5 sekundnagrania - mniej więcej tyle wystarczy do wiarygodnego sklonowania głosu
63%nastolatków nie wie, czym jest deepfake (raport NASK „Nastolatki”, 2024)
Ilustracja: haczyk wędkarski wyciągający dane logowania z ekranu laptopa

Jak się tego używa

  • Oszustwo „na BLIKa”: ktoś przejmuje konto znajomego, znajduje jego wiadomość głosową i jego głosem prosi o kod albo przelew.
  • Fałszywe reklamy: znane osoby „polecają” inwestycje czy leki, choć nigdy tego nie mówiły.
  • Ośmieszanie i krzywdzenie rówieśników: w polskich szkołach zdarzały się przypadki doklejania twarzy koleżanki do nagiego ciała. To przemoc i przestępstwo, które kończy się w sądzie rodzinnym.

Po czym poznać wygenerowany głos

  • nienaturalna intonacja albo zmiana akcentu w trakcie wypowiedzi,
  • błędy w wymowie, odmianie i liczbach,
  • metaliczne echo, dodatkowe dźwięki, cyfrowe trzaski,
  • błędy gramatyczne, których dana osoba by nie popełniła.

Gdy ktoś bliski prosi o pieniądze albo kod, zadzwoń do niego na znany Ci numer albo zapytaj o coś, co wiecie tylko Wy.

Fałszywi eksperci i AI influencerzy.Młodzi na pierwszej linii zagrożenia.

Część „ekspertów” i influencerów, których nastolatki spotykają w sieci, w ogóle nie istnieje. To postaci wygenerowane przez AI, które sprzedają „cudowne” leki, namawiają do inwestycji albo szerzą propagandę.

Zagrożenia: utrata pieniędzy i danych, utrata zdrowia przez fałszywe porady medyczne, manipulacja i radykalizacja.

4 h 59 mindziennie spędzają w sieci średnio nastolatki (raport NASK „Nastolatki”, 2025)
Ilustracja: osoba sprawdza przez lupę zdjęcie profilowe na stronie internetowej

Jak sprawdzić, czy ktoś jest prawdziwy

  1. 1Szukaj śladów AI: plastikowy, nienaturalny wygląd, błędy językowe i logiczne, uczucie, że „coś tu nie gra”.
  2. 2Sprawdź w innych źródłach: czy ta osoba albo informacja występuje w wiarygodnych miejscach?
  3. 3Zapytaj o motywację: czy materiał budzi silne emocje, coś sprzedaje, próbuje zmienić Twoje przekonania?

Co zrobić:Widzę · Czuję · Reaguję

Najważniejsza zasada

Sprawdź, zanim ocenisz albo udostępnisz.

Ilustracja: osoba zastanawia się przy laptopie, nad nią dymki ze znakiem zapytania, znakiem zakazu i ptaszkiem
Widzęzauważ, co się dzieje
  • Zadaj sobie pytanie: czy ta treść jest tym, za co się podaje? Kto ją stworzył i po co?
  • Zwróć uwagę, czy przypisuje całej grupie ludzi jakąś cechę. Pojedynczy przypadek nie mówi nic o wszystkich.
Czujęzatrzymaj się przy emocjach
  • Zasada 10 sekund pauzy. Czujesz nagłą złość albo strach? Weź głęboki oddech. O wywołanie tych emocji właśnie chodziło.
  • Pomyśl, jak może czuć się osoba, którą ta treść opisuje: odrzucona, samotna, niesprawiedliwie oceniona. Inaczej nie znaczy źle.
Reagujęzareaguj mądrze
  • Czytaj równolegle. Otwórz nową kartę i sprawdź, co piszą o sprawie niezależne, rzetelne źródła.
  • Nie podawaj dalej i nie komentuj oszustwa ani manipulacji, nawet żeby ostrzec innych. Każdy komentarz zwiększa zasięg.
  • Zgłaszaj treści fałszywe i hejt w serwisie, w którym je widzisz.
  • Wesprzyj osobę, którą atakują. Wystarczy prywatna wiadomość: „Widzę, co się dzieje. Jestem z Tobą”.
  • Poszerzaj swoją bańkę. Czasem czytaj treści spoza swojego zwykłego feedu, żeby algorytm nie zamknął Cię w jednym punkcie widzenia.

Gdzie zgłaszać dezinformację

www.zglos-dezinformacje.nask.pl

Gdy stajesz się ofiarą lub świadkiem

Nie musisz radzić sobie z tym w pojedynkę. To, że ktoś wykorzystał Twój wizerunek lub głos bez Twojej zgody, nie jest Twoją winą. Jeśli widzisz, że ktoś inny doświadcza takiej sytuacji, możesz pomóc mu bezpiecznie zareagować.

  1. 1Zabezpiecz dowodyZrób zrzuty ekranu, zapisz nagrania i linki. Jeśli masz materiał źródłowy, np. oryginalny film, który ktoś przerobił, zachowaj go.
  2. 2Poszukaj wsparciaPorozmawiaj z zaufaną osobą. Jeśli sytuacja dotyczy miejsca pracy, możesz zwrócić się również do odpowiedniej osoby lub komórki w organizacji. Nie musisz samodzielnie rozwiązywać problemu.
  3. 3Zgłoś materiałZgłoś treść w serwisie, w którym została opublikowana. Jeśli sprawa dotyczy osób małoletnich, możesz skorzystać z Dyżurnet.pl, prowadzonego przez NASK. Jeśli podejrzewasz, że doszło do przestępstwa, rozważ zgłoszenie sprawy policji.
  4. 4Zabezpiecz swoje kontaJeśli istnieje ryzyko, że ktoś uzyskał dostęp do Twoich danych lub kont, zmień hasła i włącz uwierzytelnianie dwuskładnikowe.
Ilustracja: osoba czyta na telefonie wiadomości z ostrzeżeniem i groźbami, za nią cień postaci

Jeśli jesteś świadkiem

Gdy widzisz, że ktoś pada ofiarą deepfake’a, nękania lub innego rodzaju przemocy w sieci, nie udostępniaj materiału dalej. Zgłoś go, a osobie, której dotyczy, daj znać, że nie jest sama. Jeśli możesz, pomóż jej znaleźć bezpieczne wsparcie.

116 111Telefon zaufania dla dzieci i młodzieżyPotrzebujesz porozmawiać? Połączenie bezpłatneDyżurnet.plZgłaszanie nielegalnych treści, m.in. z udziałem osób niepełnoletnichzespół NASK112Numer alarmowyw nagłym zagrożeniu

Nie daj się wkręcić - i nie zostawiaj innych samych

Zauważ, zatrzymaj się przy emocjach, sprawdź. Jedna przemyślana reakcja ogranicza zasięg fałszu i pokazuje osobie atakowanej, że ktoś stoi po jej stronie.

Ilustracja: rozpadające się okna przeglądarki z filmem i zdjęciami

Autorki i źródła

Poradnik opracowała Fundacja STOP Znieczulicy na podstawie wystąpień z 16 września 2026:

Dominika Nowakowska-Grelaspecjalistka ds. wsparcia analiz, Ośrodek Analizy Dezinformacji NASK„Dezinformacja a znieczulica społeczna. Jak fake newsy wpływają na postawy”
Alicja Martinekekspertka ds. sztucznej inteligencji, NASK„Klonowanie głosu. Jak działają nowe metody podszywania się”
Patrycja Krzyśpiakstarsza analityczka, Ośrodek Analizy Dezinformacji NASK„Fake eksperci i AI influencerzy. Jak odróżnić autentyczność od manipulacji”
dr Paulina PiaseckaDyrektorka Centrum Badań nad Terroryzmem, Uniwersytet Civitas„Algorytmy i bańki informacyjne. Dlaczego widzimy tylko część rzeczywistości?”

Pozostałe źródła

  • „Dezinformacja oczami Polaków. Edycja 2024” - raport, Strefa Wiedzy Uniwersytetu SWPS. W tekście wykorzystano wybrane informacje z raportu.
  • Badanie MIT o tempie rozchodzenia się fałszywych informacji w mediach społecznościowych.
  • NASK - raporty „Nastolatki” 2024 i 2025.

Materiał edukacyjny Fundacji STOP Znieczulicy. Nie zastępuje kontaktu ze specjalistą ani porady prawnej.

Fundacja STOP ZnieczulicyPomoc

W nagłym zagrożeniu: dzwoń 112

Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży: 116 111

Poradnik dla uczniów, nauczycieli i rodziców

Jaknie dać się dezinformacji?

Skąd biorą się fake newsy, dlaczego im wierzymy i jak rozpoznać deepfake. Najważniejsza zasada: sprawdź, zanim ocenisz albo udostępnisz.

Zacznij czytać Co zrobić
Ilustracja: osoba z telefonem otoczona dymkami z wiadomościami

Spis treści

01Czym jest dezinformacja02Dlaczego wierzymy w fałszywe przekazy03Skąd do nas trafia dezinformacja04Od fake newsa do wykluczenia05Deepfake i klonowanie głosu06Fałszywi eksperci i AI influencerzy07Co zrobić: Widzę · Czuję · Reaguję08Gdy stajesz się ofiarą lub świadkiem09Autorki i źródła

Poradnik Fundacji STOP Znieczulicy powstał na podstawie wiedzy i zagadnień poruszonych podczas wystąpień ekspertek NASK i Uniwersytetu Civitas w trakcie Ogólnopolskiego Tygodnia Edukacyjnego „STOP Znieczulicy: Wyloguj Obojętność”, 16 września 2026 roku. To praktyczny materiał dla wszystkich, którzy chcą lepiej rozpoznawać sytuacje wymagające reakcji i dowiedzieć się, jak bezpiecznie wspierać osoby doświadczające przemocy lub wykluczenia.

Czym jest dezinformacja

Fake news to celowo sfabrykowana wiadomość, która udaje prawdziwego newsa. Ma wywołać emocje i konkretną reakcję, często komuś przynosi też zysk.

To nie jest nowe zjawisko. Sensacyjne nagłówki działały już w prasie lat 20. XX wieku. Nowe jest tempo.

6 razyszybciej niż prawda rozchodzą się w mediach społecznościowych fałszywe doniesienia - według badań MIT.

W dłuższej perspektywie dezinformacja prowadzi do znieczulicy społecznej, czyli stopniowej utraty wrażliwości na cierpienie i potrzeby innych.

Na czym się opiera
Rzetelna informacjana sprawdzalnych faktach, z wielu źródeł
Dezinformacjana sensacji i emocjach
Po co powstaje
Rzetelna informacjażeby przekazać prawdę i wyjaśnić
Dezinformacjażeby wywołać reakcję albo osiągnąć zysk
Co robi z odbiorcą
Rzetelna informacjainformuje bez skrajnych emocji
Dezinformacjabudzi strach, złość, oburzenie

Badanie „Dezinformacja oczami Polaków. Edycja 2024”

91%badanych uwierzyło w co najmniej jedną fałszywą informację
ponad 50%przyznaje, że trudno im odróżnić prawdę od fałszu
prawie 80%zetknęło się z jakąś formą fałszywego przekazu

Dlaczego wierzymy w fałszywe przekazy

Na fake newsa może dać się nabrać każdy z nas. To nie kwestia inteligencji, tylko mechanizmów, które działają na każdego.

  • Siła emocji. Treści budzące strach i oburzenie rozchodzą się szybciej niż spokojne fakty.
  • Efekt potwierdzenia. Chętniej wierzymy w to, co pasuje do naszych przekonań.
  • Bańki informacyjne. Algorytm podsuwa nam treści, z którymi się zgadzamy. Dwie osoby wpisujące to samo hasło widzą inne wyniki.
  • Złudzenie większości. „Skoro wszyscy na moim profilu tak mówią, to musi być prawda.”
  • Brak czasu. Zwykle czytamy tylko nagłówek i nie sprawdzamy źródła.
Ilustracja: zmartwiona osoba przy laptopie, wokół niej dymki ze znakiem zapytania i splątaną linią

Dlaczego algorytm lubi oburzenie

Aplikacje zarabiają na naszym czasie, a każda minuta przed ekranem to kolejna reklama. Algorytm nie ma poglądów, ma jeden cel: utrzymać nasz wzrok. Dlatego premiuje treści skrajne, które zatrzymują palec i prowokują do komentarza, a spokojne, rzetelne posty przewijamy w ułamku sekundy.

Skąd do nas trafia dezinformacja

Najczęściej nie z anonimowego konta, tylko od kogoś, komu ufamy. Około połowy Polaków dostało fake newsa bezpośrednio od konkretnej osoby.

W mniejszych miejscowościach głównym źródłem są rozmowy twarzą w twarz. Zaufanie do bliskich ma tu duże znaczenie.

Ilustracja: osoba z telefonem w tłumie, obok przekreślony symbol udostępniania

Ile osób dostało fałszywą informację tą drogą

Rozmowa z rodziną lub znajomymi57%
Osoby w mediach społecznościowych49%
Link wysłany w komunikatorzeokoło 25%

Źródło: raport „Dezinformacja oczami Polaków. Edycja 2024”.

Na czym dezinformacja żeruje najczęściej

Zdrowie i jedzenie, energia i klimat, nowe technologie, polityka. Przykłady przekonań z badania:

  • 65% uważa, że producenci ukrywają informacje o szkodliwych składnikach żywności,
  • 58% uważa rośliny modyfikowane genetycznie za toksyczne,
  • około połowa sądzi, że samochody elektryczne zapalają się częściej niż spalinowe,
  • mniej więcej co trzecia osoba wierzy, że sztuczna inteligencja służy do kontrolowania obywateli.

Kto jest mniej podatny?

Osoby, które wiedzą, że dezinformacja istnieje. Świadomości można się nauczyć w każdym wieku, dlatego właśnie od niej zaczyna się ochrona.

Od fake newsa do wykluczenia

Fałszywa informacja nie zostaje w sieci. Krok po kroku zmienia to, jak traktujemy prawdziwych ludzi.

Jak fake news się rozchodzi

  1. 1Fabrykacja: ktoś tworzy treść od zera albo przerabia zdjęcie, film czy nagranie, często wyrywa je z kontekstu.
  2. 2Dystrybucja: treść trafia do mediów społecznościowych, często przez boty i fałszywe konta, które oszukują algorytm, że to „ważny trend”.
  3. 3Efekt kuli śnieżnej: zwykli użytkownicy udostępniają ją pod wpływem emocji.
  4. 4Skutki: zmiana postaw, polaryzacja, napięcia między grupami.
Ilustracja: osoba patrzy na telefon z wiralowym postem, wokół reakcje i udostępnienia

Jak fałszywa informacja zamienia się w uprzedzenie

fake newsetykietastereotypuprzedzeniewykluczenie

Fake news przykleja całej grupie „łatkę”: migrantom, mniejszościom, osobom neuroatypowym, osobom w kryzysie psychicznym, subkulturom. Z czasem łatka zastępuje człowieka. Ktoś, kto wciąż słyszy, że jest „gorszy” albo „dziwny”, może zacząć w to wierzyć. Często wystarczy jeden incydent opisany z fałszywym kontekstem, żeby zbudować negatywny obraz całej społeczności.

Ilustracja: osoba obserwuje, jak w tłumie ktoś zaczepia przestraszoną dziewczynę

Cel często nie jest oczywisty

Zorganizowane kampanie dezinformacyjne nie muszą nikogo do niczego przekonywać. Często chodzi o to, żebyśmy przestali wierzyć w cokolwiek i uznali, że „wszyscy kłamią”. Zalew hejtu zniechęca świadków do reakcji i wtedy wygrywa obojętność.

Deepfake i klonowanie głosu

Deepfake to wygenerowane lub przerobione przez sztuczną inteligencję zdjęcie, nagranie albo film, które wygląda na prawdziwe. Ufamy temu, co widzimy i słyszymy, bardziej niż tekstowi, i to właśnie wykorzystują oszuści.

5 sekundnagrania - mniej więcej tyle wystarczy do wiarygodnego sklonowania głosu
63%nastolatków nie wie, czym jest deepfake (raport NASK „Nastolatki”, 2024)
Ilustracja: haczyk wędkarski wyciągający dane logowania z ekranu laptopa

Jak się tego używa

  • Oszustwo „na BLIKa”: ktoś przejmuje konto znajomego, znajduje jego wiadomość głosową i jego głosem prosi o kod albo przelew.
  • Fałszywe reklamy: znane osoby „polecają” inwestycje czy leki, choć nigdy tego nie mówiły.
  • Ośmieszanie i krzywdzenie rówieśników: w polskich szkołach zdarzały się przypadki doklejania twarzy koleżanki do nagiego ciała. To przemoc i przestępstwo, które kończy się w sądzie rodzinnym.

Po czym poznać wygenerowany głos

  • nienaturalna intonacja albo zmiana akcentu w trakcie wypowiedzi,
  • błędy w wymowie, odmianie i liczbach,
  • metaliczne echo, dodatkowe dźwięki, cyfrowe trzaski,
  • błędy gramatyczne, których dana osoba by nie popełniła.

Gdy ktoś bliski prosi o pieniądze albo kod, zadzwoń do niego na znany Ci numer albo zapytaj o coś, co wiecie tylko Wy.

Fałszywi eksperci i AI influencerzy.Młodzi na pierwszej linii zagrożenia.

Część „ekspertów” i influencerów, których nastolatki spotykają w sieci, w ogóle nie istnieje. To postaci wygenerowane przez AI, które sprzedają „cudowne” leki, namawiają do inwestycji albo szerzą propagandę.

Zagrożenia: utrata pieniędzy i danych, utrata zdrowia przez fałszywe porady medyczne, manipulacja i radykalizacja.

4 h 59 mindziennie spędzają w sieci średnio nastolatki (raport NASK „Nastolatki”, 2025)
Ilustracja: osoba sprawdza przez lupę zdjęcie profilowe na stronie internetowej

Jak sprawdzić, czy ktoś jest prawdziwy

  1. 1Szukaj śladów AI: plastikowy, nienaturalny wygląd, błędy językowe i logiczne, uczucie, że „coś tu nie gra”.
  2. 2Sprawdź w innych źródłach: czy ta osoba albo informacja występuje w wiarygodnych miejscach?
  3. 3Zapytaj o motywację: czy materiał budzi silne emocje, coś sprzedaje, próbuje zmienić Twoje przekonania?

Co zrobić:Widzę · Czuję · Reaguję

Najważniejsza zasada

Sprawdź, zanim ocenisz albo udostępnisz.

Ilustracja: osoba zastanawia się przy laptopie, nad nią dymki ze znakiem zapytania, znakiem zakazu i ptaszkiem
Widzęzauważ, co się dzieje
  • Zadaj sobie pytanie: czy ta treść jest tym, za co się podaje? Kto ją stworzył i po co?
  • Zwróć uwagę, czy przypisuje całej grupie ludzi jakąś cechę. Pojedynczy przypadek nie mówi nic o wszystkich.
Czujęzatrzymaj się przy emocjach
  • Zasada 10 sekund pauzy. Czujesz nagłą złość albo strach? Weź głęboki oddech. O wywołanie tych emocji właśnie chodziło.
  • Pomyśl, jak może czuć się osoba, którą ta treść opisuje: odrzucona, samotna, niesprawiedliwie oceniona. Inaczej nie znaczy źle.
Reagujęzareaguj mądrze
  • Czytaj równolegle. Otwórz nową kartę i sprawdź, co piszą o sprawie niezależne, rzetelne źródła.
  • Nie podawaj dalej i nie komentuj oszustwa ani manipulacji, nawet żeby ostrzec innych. Każdy komentarz zwiększa zasięg.
  • Zgłaszaj treści fałszywe i hejt w serwisie, w którym je widzisz.
  • Wesprzyj osobę, którą atakują. Wystarczy prywatna wiadomość: „Widzę, co się dzieje. Jestem z Tobą”.
  • Poszerzaj swoją bańkę. Czasem czytaj treści spoza swojego zwykłego feedu, żeby algorytm nie zamknął Cię w jednym punkcie widzenia.

Gdzie zgłaszać dezinformację

www.zglos-dezinformacje.nask.pl

Gdy stajesz się ofiarą lub świadkiem

Nie musisz radzić sobie z tym w pojedynkę. To, że ktoś wykorzystał Twój wizerunek lub głos bez Twojej zgody, nie jest Twoją winą. Jeśli widzisz, że ktoś inny doświadcza takiej sytuacji, możesz pomóc mu bezpiecznie zareagować.

  1. 1Zabezpiecz dowodyZrób zrzuty ekranu, zapisz nagrania i linki. Jeśli masz materiał źródłowy, np. oryginalny film, który ktoś przerobił, zachowaj go.
  2. 2Poszukaj wsparciaPorozmawiaj z zaufaną osobą. Jeśli sytuacja dotyczy miejsca pracy, możesz zwrócić się również do odpowiedniej osoby lub komórki w organizacji. Nie musisz samodzielnie rozwiązywać problemu.
  3. 3Zgłoś materiałZgłoś treść w serwisie, w którym została opublikowana. Jeśli sprawa dotyczy osób małoletnich, możesz skorzystać z Dyżurnet.pl, prowadzonego przez NASK. Jeśli podejrzewasz, że doszło do przestępstwa, rozważ zgłoszenie sprawy policji.
  4. 4Zabezpiecz swoje kontaJeśli istnieje ryzyko, że ktoś uzyskał dostęp do Twoich danych lub kont, zmień hasła i włącz uwierzytelnianie dwuskładnikowe.
Ilustracja: osoba czyta na telefonie wiadomości z ostrzeżeniem i groźbami, za nią cień postaci

Jeśli jesteś świadkiem

Gdy widzisz, że ktoś pada ofiarą deepfake’a, nękania lub innego rodzaju przemocy w sieci, nie udostępniaj materiału dalej. Zgłoś go, a osobie, której dotyczy, daj znać, że nie jest sama. Jeśli możesz, pomóż jej znaleźć bezpieczne wsparcie.

116 111Telefon zaufania dla dzieci i młodzieżyPotrzebujesz porozmawiać? Połączenie bezpłatneDyżurnet.plZgłaszanie nielegalnych treści, m.in. z udziałem osób niepełnoletnichzespół NASK112Numer alarmowyw nagłym zagrożeniu

Nie daj się wkręcić - i nie zostawiaj innych samych

Zauważ, zatrzymaj się przy emocjach, sprawdź. Jedna przemyślana reakcja ogranicza zasięg fałszu i pokazuje osobie atakowanej, że ktoś stoi po jej stronie.

Ilustracja: rozpadające się okna przeglądarki z filmem i zdjęciami

Autorki i źródła

Poradnik opracowała Fundacja STOP Znieczulicy na podstawie wystąpień z 16 września 2026:

Dominika Nowakowska-Grelaspecjalistka ds. wsparcia analiz, Ośrodek Analizy Dezinformacji NASK„Dezinformacja a znieczulica społeczna. Jak fake newsy wpływają na postawy”
Alicja Martinekekspertka ds. sztucznej inteligencji, NASK„Klonowanie głosu. Jak działają nowe metody podszywania się”
Patrycja Krzyśpiakstarsza analityczka, Ośrodek Analizy Dezinformacji NASK„Fake eksperci i AI influencerzy. Jak odróżnić autentyczność od manipulacji”
dr Paulina PiaseckaDyrektorka Centrum Badań nad Terroryzmem, Uniwersytet Civitas„Algorytmy i bańki informacyjne. Dlaczego widzimy tylko część rzeczywistości?”

Pozostałe źródła

  • „Dezinformacja oczami Polaków. Edycja 2024” - raport, Strefa Wiedzy Uniwersytetu SWPS. W tekście wykorzystano wybrane informacje z raportu.
  • Badanie MIT o tempie rozchodzenia się fałszywych informacji w mediach społecznościowych.
  • NASK - raporty „Nastolatki” 2024 i 2025.

Materiał edukacyjny Fundacji STOP Znieczulicy. Nie zastępuje kontaktu ze specjalistą ani porady prawnej.