Mechanizmy psychologiczne, które warto znać
Media nie tylko informują o tym, co się wydarzyło. Wpływają też na to, jak odbiorcy rozumieją zdarzenia, kogo obwiniają, czego się boją i co uznają za dopuszczalne. Jeden materiał nie wywołuje automatycznie konkretnej reakcji, ale badania pokazują, że sposób opowiadania ma znaczenie.
Znajomość tych mechanizmów pomaga podejmować bardziej świadome decyzje redakcyjne.
Przy każdym mechanizmie zaznaczamy, na czym się opiera: na badaniach naukowych czy na wytycznych WHO i UNESCO. Przy zasadach i w sekcji o kulturze reagowania znajdziesz odnośniki do tych opisów.
Mechanizm badany naukowoNa podstawie wytycznych WHO i UNESCO
Mechanizm badany naukowo
Efekt Wertera
kiedy relacja może zwiększać ryzyko naśladowania
Efekt Wertera to wzrost liczby zachowań samobójczych, który badacze obserwują po niektórych relacjach medialnych o samobójstwie. Ryzyko rośnie, gdy materiał jest sensacyjny, wielokrotnie powtarzany, szczegółowo opisuje metodę albo przedstawia śmierć jako romantyczną lub bohaterską.
Nie każda informacja o samobójstwie prowadzi do naśladowania. Liczy się sposób relacjonowania, kontekst, zasięg materiału i to, że część odbiorców może właśnie przeżywać kryzys.
Co to oznacza dla dziennikarza?- Nie eksponuj szczegółów metody ani miejsca, jeśli nie są niezbędne.
- Nie publikuj sensacyjnych nagłówków i romantyzujących opisów.
- Nie powielaj bez potrzeby manifestów, pożegnalnych wiadomości ani materiałów pozostawionych przez osobę zmarłą.
- Nie przedstawiaj samobójstwa jako nieuchronnego skutku jednego wydarzenia.
Źródła: WHO, 2023; Niederkrotenthaler i wsp., 2010
Mechanizm badany naukowo
Efekt Papageno
kiedy przekaz może wspierać szukanie pomocy
Efekt Papageno działa w drugą stronę: materiał może chronić, gdy pokazuje, że kryzys da się przetrwać, a pomoc jest dostępna. Zamiast skupiać się wyłącznie na śmierci, można opowiedzieć o tym, jak ludzie radzą sobie z trudnościami, szukają wsparcia i wracają do zdrowia.
Nie chodzi o umniejszanie cierpienia ani o sugerowanie, że z kryzysu łatwo wyjść. Chodzi o pokazanie, że są możliwości działania, a trudna sytuacja nie musi skończyć się tragedią.
Co to oznacza dla dziennikarza?- Pokazuj, gdzie można uzyskać pomoc.
- Rozmawiaj z ekspertami o sposobach wspierania osób w kryzysie.
- Jeśli opisujesz osobistą historię, przedstawiaj ją z poszanowaniem prywatności i bez obietnic, że każda osoba przejdzie podobną drogę.
- Unikaj zarówno sensacji, jak i zbyt prostych historii o „pokonaniu wszystkiego siłą woli”.
Źródła: WHO, 2023; Niederkrotenthaler i wsp., 2010
Mechanizm badany naukowo
Efekt widza
dlaczego obecność innych nie zawsze oznacza pomoc
Efekt widza to zjawisko opisane w psychologii społecznej: w niektórych sytuacjach im więcej osób jest w pobliżu, tym mniejsza szansa, że konkretny świadek zareaguje. Jednym z wyjaśnień jest rozproszenie odpowiedzialności - każdy zakłada, że zareaguje ktoś inny.
Drugim wyjaśnieniem jest pluralistyczna ignorancja. Świadkowie patrzą na siebie nawzajem, a gdy nikt nie reaguje, każdy uznaje, że chyba nic groźnego się nie dzieje. W skrócie: rozproszenie odpowiedzialności dotyczy pytania „czy to moja sprawa?”, a pluralistyczna ignorancja - pytania „czy dzieje się coś złego?”.
To nie jest reguła bez wyjątków. Obecność innych może też pomagać, zwłaszcza gdy ktoś jasno nazwie problem i powie, co można zrobić.
Co to oznacza dla dziennikarza?- Nie zakładaj, że brak reakcji oznacza obojętność.
- Nie przedstawiaj bierności świadków jako dowodu, że sytuacja była niegroźna.
- Zamiast pytać tylko „Dlaczego nikt nie pomógł?”, zapytaj, co utrudniało reakcję.
- Pokazuj konkretne, bezpieczne działania, które świadek może podjąć.
- Przypominaj, że reakcja nie musi oznaczać bezpośredniej konfrontacji.
Źródła: Darley i Latané, 1968; Latané i Darley, 1968; Latané i Darley, 1970
Mechanizm badany naukowo
Wtórna wiktymizacja i obwinianie osoby pokrzywdzonej
kiedy materiał krzywdzi ponownie
Wtórna wiktymizacja to kolejna krzywda, której osoba pokrzywdzona doświadcza już nie od sprawcy, ale od otoczenia, instytucji lub mediów. Jedną z najczęstszych form jest obwinianie osoby pokrzywdzonej - wtedy uwaga przesuwa się z tego, co zrobił sprawca, na to, co zrobiła ona.
Dzieje się tak m.in. wtedy, gdy materiał skupia się na pytaniach, dlaczego ktoś nie uciekł, nie zgłosił przemocy albo nie zareagował wcześniej. Takie pytania mogą mieć sens w rzetelnym materiale, ale wymagają kontekstu.
Bez niego sugerują, że osoba pokrzywdzona sama odpowiada za to, co ją spotkało.
Badania pokazują, że takie doświadczenia mogą pogłębiać cierpienie i zniechęcać do szukania pomocy. Prawo Unii Europejskiej zobowiązuje państwa do chronienia ofiar przed wtórną wiktymizacją i zachęca media, by same dbały o ich prywatność.
Co to oznacza dla dziennikarza?- Pytaj o bariery w uzyskaniu pomocy, nie o to, dlaczego ktoś „pozwolił” na przemoc.
- Nie traktuj reakcji osoby pokrzywdzonej jako testu jej wiarygodności.
- Nie sugeruj, że określony ubiór, zachowanie czy wcześniejsza relacja usprawiedliwiają krzywdę.
- Oddzielaj odpowiedzialność za przemoc od okoliczności, które pomagają zrozumieć sytuację.
Źródła: Campbell i Raja, 1999; Dyrektywa 2012/29/UE; Goetz, 2012
Mechanizm badany naukowo
Normalizacja przemocy i normy społeczne
Sposób pokazywania przemocy może sprawić, że odbiorcy zaczną uważać ją za coś powszechnego albo akceptowanego. Podobnie przekaz, że świadkowie zwykle nie reagują, może utrwalać przekonanie, że bierność jest normą. Badania nad normami społecznymi pokazują, że to, co myślimy o zachowaniu innych, wpływa na naszą gotowość do reagowania.
Z badań nad pluralistyczną ignorancją wynika, że ludzie mogą błędnie oceniać, w jakim stopniu inni akceptują szkodliwe zachowania. Zdarza się, że milczenie świadków lub widoczność agresywnych wypowiedzi tworzą wrażenie większego społecznego przyzwolenia, niż faktycznie istnieje. Rzetelne pokazywanie postaw społecznych, głosów sprzeciwu i przykładów bezpiecznego reagowania może pomagać korygować takie błędne przekonania.
Co to oznacza dla dziennikarza?- Nie bagatelizuj przemocy i nie przedstawiaj jej jako „zwykłego problemu młodzieży”.
- Nie sugeruj, że nikt nie reaguje, jeśli nie potwierdzają tego dane.
- Pokazuj możliwości bezpiecznej reakcji, zamiast utrwalać obraz powszechnej bierności.
Źródła: Berkowitz i wsp., 2022; Prentice i Miller, 1993
Na podstawie wytycznych WHO i UNESCO
Stygmatyzacja i etykietowanie
kiedy słowo zastępuje człowieka
Określenia takie jak „psychol”, „patologia” czy „ofiara z natury” sprowadzają człowieka do jednej cechy albo jednego doświadczenia. Takie etykiety utrudniają zrozumienie sytuacji, wzmacniają stereotypy i mogą zmieniać to, jak odbiorcy traktują całe grupy ludzi.
Co to oznacza dla dziennikarza?- Opisuj zachowanie zamiast nadawać osobie etykietę.
- Nie przypisuj diagnozy bez wiarygodnych podstaw.
- Nie przenoś odpowiedzialności jednostki na całą grupę.
- Jeśli to możliwe, używaj określeń, których opisywane osoby używają wobec siebie.
Źródła: WHO, 2022b; Impe, 2019
Mechanizm badany naukowo
Dezinformacja i powtarzanie fałszywych informacji
Fałszywe albo wyrwane z kontekstu treści rozchodzą się szybko, zwłaszcza gdy budzą silne emocje. Nawet powtarzanie fałszywej informacji po to, żeby ją obalić, może sprawić, że więcej osób ją zapamięta. Nie znaczy to, że trzeba unikać sprostowań - warto podawać poprawną informację jasno i szybko.
Co to oznacza dla dziennikarza?- Sprawdzaj źródło, datę i kontekst nagrania.
- Nie publikuj plotki tylko dlatego, że stała się popularna.
- Jeśli musisz przytoczyć fałszywe twierdzenie, od razu przedstaw sprawdzone ustalenia.
- Wyjaśniaj, co wiadomo, czego nie potwierdzono i co pozostaje nieznane.
Źródło: Vosoughi i wsp., 2018